Jak pomagamy dzieciom w spektrum autyzmu

Autorka artykułu: Dorota Górecka – psycholożka, psychoterapeutka, współwłaścicielka Centrum Zmian, prywatnie mama dzieci w spektrum autyzmu

terapia dzieci w spektrum autyzmu

Jak pomagamy dzieciom w spektrum autyzmu?

Diagnoza spektrum autyzmu potrafi przynieść rodzicom bardzo różne emocje. Czasem jest ulgą, bo wreszcie wiele zachowań dziecka zaczyna mieć sens. Czasem pojawia się lęk: co teraz? Czy moje dziecko potrzebuje terapii? Jakiej? Co powinniśmy zrobić w domu? Co powiedzieć szkole? Czy trzeba ćwiczyć umiejętności społeczne? Do jakiego specjalisty się zgłosić?

Znam te pytania z gabinetu psychologa i psychoterapeuty. Znam je również z własnego doświadczenia mamy dzieci w spektrum autyzmu.

I chyba jedna z najważniejszych rzeczy, które chciałabym powiedzieć rodzicom na początku, brzmi:  sama diagnoza nie mówi jeszcze, jakiej pomocy potrzebuje konkretne dziecko.

Dwoje dzieci z takim samym rozpoznaniem może mieć zupełnie inne potrzeby. Jedno świetnie radzi sobie w nauce, ale każdego dnia ogromnym kosztem próbuje odnaleźć się w relacjach z rówieśnikami. Inne łatwo nawiązuje kontakt, ale bardzo trudno znosi zmiany. Jeszcze inne po całym dniu w szkole wraca do domu kompletnie przeciążone i właśnie tam pojawiają się wybuchy, płacz albo wycofanie.

Dlatego w Centrum Zmian nie zaczynamy od pytania: „Jaką terapię stosuje się w autyzmie?”

Zaczynamy od pytania: „Co jest teraz trudne dla tego konkretnego dziecka i jego rodziny?”

Zadzwoń do nas

+48 574 663 302

Dziecko jest w spektrum autyzmu. Co dalej?

Nie każde dziecko w spektrum wymaga intensywnej terapii. Nie każde potrzebuje tych samych zajęć. Nie każda trudność dziecka wynika bezpośrednio z autyzmu. To bardzo ważne.

Dziecko może jednocześnie doświadczać lęku, obniżonego nastroju, trudności z koncentracją, ADHD, niskiego poczucia własnej wartości, problemów szkolnych czy kryzysu związanego z relacjami z rówieśnikami. Może też po prostu potrzebować dorosłych, którzy lepiej rozumieją jego sposób funkcjonowania i potrafią odpowiednio zmienić wymagania, środowisko albo sposób komunikacji.

Dlatego pierwszym etapem pomocy powinno być poznanie dziecka, jego mocnych stron, trudności, środowiska i potrzeb.

Nie „leczymy autyzmu”. Pomagamy dziecku

Autyzm nie jest czymś, co należy z dziecka „usunąć”. Celem pomocy psychologicznej nie powinno być nauczenie dziecka, jak skuteczniej udawać osobę neurotypową. Nie chcemy, żeby dziecko przez całe życie zastanawiało się: „Co powinienem teraz zrobić, żeby inni nie zauważyli, że jestem inny?”

Znacznie ważniejsze jest, aby mogło stopniowo nauczyć się:

  • rozumieć siebie,
  • rozpoznawać swoje potrzeby,
  • zauważać przeciążenie,
  • komunikować granice,
  • rozumieć własne emocje,
  • radzić sobie w trudnych sytuacjach społecznych,
  • budować relacje,
  • prosić o pomoc,
  • korzystać ze swoich mocnych stron,
  • funkcjonować w świecie bez ciągłego poczucia, że musi być kimś innym.

Czasami największą zmianą nie jest więc zmiana dziecka.Jest nią zmiana sposobu, w jaki otoczenie rozumie dziecko.

W jakich trudnościach pomagamy dzieciom w spektrum?

Rodzice często zgłaszają się do nas nie dlatego, że ich dziecko „ma autyzm”, ale dlatego, że pojawił się konkretny problem.

Na przykład:

  • dziecko nie potrafi odnaleźć się w grupie,
  • nie ma kolegów lub koleżanek,
  • bardzo przeżywa konflikty z rówieśnikami,
  • jest wyśmiewane albo odrzucane,
  • nie chce chodzić do szkoły,
  • przed szkołą boli je brzuch lub głowa,
  • po powrocie ze szkoły wybucha albo kompletnie się wycofuje,
  • bardzo źle reaguje na zmiany,
  • silnie przeżywa niepowodzenia,
  • ma trudność z rozpoznawaniem i regulowaniem emocji,
  • szybko się przeciąża,
  • ma niską samoocenę,
  • mówi, że „do niczego się nie nadaje” albo „wszyscy są przeciwko niemu”,
  • trudno mu zrozumieć intencje innych osób,
  • doświadcza lęku,
  • coraz bardziej zamyka się w swoim świecie,
  • ma trudności z koncentracją i organizacją,
  • w rodzinie coraz częściej dochodzi do napięć i konfliktów.

Wtedy nie pytamy wyłącznie: „Jak pracować z autyzmem?” Pytamy: Co sprawia, że temu dziecku jest obecnie trudno?

I właśnie na to próbujemy odpowiedzieć.

Psycholog dla dziecka w spektrum autyzmu

Spotkania z psychologiem mogą być pomocne wtedy, gdy dziecko mierzy się z konkretnymi trudnościami emocjonalnymi, społecznymi, szkolnymi lub rodzinnymi. Praca może dotyczyć między innymi:

  • rozpoznawania emocji i sygnałów płynących z ciała,
  • radzenia sobie z napięciem,
  • rozumienia sytuacji społecznych,
  • komunikowania własnych potrzeb,
  • stawiania granic,
  • wzmacniania poczucia własnej wartości,
  • radzenia sobie z odrzuceniem,
  • konfliktów z rówieśnikami,
  • trudności szkolnych,
  • lęku przed szkołą,
  • zmian i sytuacji nieprzewidywalnych,
  • budowania większego poczucia bezpieczeństwa.

Zakres pracy zawsze powinien wynikać z potrzeb konkretnego dziecka, a nie wyłącznie z nazwy rozpoznania.

Psychoterapia dziecka lub nastolatka w spektrum

Dzieci i nastolatki w spektrum mogą doświadczać takich samych kryzysów psychicznych jak ich neurotypowi rówieśnicy. Mogą cierpieć z powodu lęku, samotności, obniżonego poczucia własnej wartości, trudnych doświadczeń w relacjach, depresyjnego nastroju czy ogromnej presji związanej ze szkołą. W takich sytuacjach pomocna może być psychoterapia.

Ważne jednak, aby terapeuta uwzględniał sposób funkcjonowania dziecka, jego potrzeby komunikacyjne, sensoryczne, poznawcze i emocjonalne. Czasami trzeba mówić bardziej konkretnie. Czasami potrzebna jest większa przewidywalność spotkania. Czasami dziecko potrzebuje więcej czasu na odpowiedź.

A czasem potrzebuje możliwości powiedzenia: „Nie wiem.” I to również jest odpowiedź.

Dziecko w spektrum i trudności w szkole

Szkoła jest jednym z miejsc, w których trudności dzieci w spektrum stają się szczególnie widoczne. Dziecko musi jednocześnie poradzić sobie z: hałasem, tłumem, zmianami sal, poleceniami nauczycieli, zasadami, ocenami, presją czasu, pracą w grupach, przerwami, relacjami z rówieśnikami i koniecznością nieustannego odczytywania niepisanych reguł społecznych. Dla części dzieci jest to ogromne obciążenie.

Dlatego zdarza się, że rodzice słyszą: „W szkole wszystko jest w porządku.” A godzinę później w domu dziecko rozpada się emocjonalnie. To nie musi oznaczać manipulacji ani złego wychowania. Czasem oznacza po prostu, że dziecko przez wiele godzin mobilizowało wszystkie swoje zasoby, aby sprostać wymaganiom otoczenia. Dlatego, kiedy pojawia się nagła niechęć do szkoły, bóle brzucha, częste płacze, wybuchy po powrocie do domu, problemy ze snem czy wycofanie, warto przyjrzeć się temu dokładniej. Nie tylko zachowaniu. Także temu, co może się pod nim kryć.

Relacje z rówieśnikami

Jednym z częstszych powodów zgłaszania się rodziców jest brak relacji z innymi dziećmi. Czasami dziecko bardzo chce mieć przyjaciół, ale nie wie, jak dołączyć do grupy. Czasami relacje nawiązuje szybko, ale trudno mu je utrzymać. Bywa, że nie rozpoznaje żartów, ironii czy subtelnych sygnałów świadczących o tym, że ktoś przekracza jego granice. Może przez to stawać się łatwym celem manipulacji albo przemocy rówieśniczej. Ale zdarzają się również dzieci, które mają jedną czy dwie bliskie osoby i wcale nie potrzebują dużej grupy znajomych. Dlatego celem nie powinno być stworzenie z każdego dziecka osoby niezwykle towarzyskiej. Celem jest raczej pomoc mu w budowaniu takich relacji, które są dla niego bezpieczne, zrozumiałe i satysfakcjonujące.

A co z TUS?

Rodzice dzieci w spektrum często słyszą: „potrzebny jest TUS”. Trening Umiejętności Społecznych może być wartościową formą wsparcia, ale nie jest rozwiązaniem każdej trudności społecznej. Najpierw warto zastanowić się, dlaczego dziecku trudno jest w relacjach.

  • Czy nie rozumie sytuacji społecznych?
  • Czy bardzo się boi oceny?
  • Czy jest przeciążone hałasem i liczbą bodźców?
  • Czy doświadczyło odrzucenia?
  • Czy chce kontaktu z innymi, ale nie wie, jak go rozpocząć?
  • Czy może po prostu potrzebuje mniej kontaktów społecznych niż oczekują od niego dorośli?

Dopiero odpowiedź na takie pytania pozwala sensownie zaplanować pomoc.

Wsparcie rodziców jest częścią pomocy dziecku

Praca z dzieckiem w spektrum bardzo często oznacza również pracę z jego rodzicami. Nie dlatego, że rodzice robią coś źle. Dlatego, że to właśnie oni są z dzieckiem w setkach codziennych sytuacji, których psycholog nigdy nie zobaczy podczas pięćdziesięciominutowego spotkania. Rodzice mogą potrzebować pomocy w zrozumieniu:

  • z czego wynika konkretne zachowanie,
  • kiedy stawiać wymagania,
  • kiedy zmniejszyć presję,
  • jak przygotowywać dziecko do zmian,
  • jak reagować na silne emocje,
  • jak rozmawiać o diagnozie,
  • jak wspierać samodzielność,
  • jak współpracować ze szkołą,
  • jak jednocześnie zadbać o rodzeństwo,
  • jak nie zapomnieć przy tym wszystkim o sobie.

Czasem jedno dobre spotkanie z rodzicami zmienia więcej niż kolejne zajęcia wpisane dziecku do kalendarza.

Jak zaczynamy pracę z dzieckiem w Centrum Zmian?

W przypadku dzieci i młodzieży pracę rozpoczynamy od konsultacji rodzicielskiej. Na pierwsze spotkanie zapraszamy rodziców lub opiekunów bez dziecka. Chcemy najpierw poznać historię dziecka, jego rozwój, mocne strony, trudności, sytuację rodzinną i szkolną oraz dowiedzieć się, co rodziców najbardziej niepokoi. Dopiero później specjalista spotyka się z dzieckiem. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której już przed pierwszym spotkaniem zakładamy, czego dziecko „potrzebuje”.

  • Czasami rekomendacją będzie dalsza konsultacja psychologiczna.
  • Czasami psychoterapia.
  • Czasami wsparcie rodziców.
  • Czasami pogłębiona diagnoza.

A czasem przede wszystkim zmiana sposobu postępowania z dzieckiem w domu lub w szkole. Forma pomocy powinna wynikać z potrzeb dziecka, a nie odwrotnie.

A jeśli dopiero podejrzewamy spektrum autyzmu?

Nie każde dziecko trafiające do nas ma już diagnozę. Rodzice mogą zauważać trudności w komunikacji społecznej, nietypowy sposób nawiązywania relacji, silną potrzebę przewidywalności, powtarzalność zachowań, specyficzne zainteresowania, trudności związane ze zmianą czy szczególną wrażliwość na bodźce. W takiej sytuacji możemy rozpocząć od konsultacji diagnostycznej.

W Centrum Zmian diagnozy psychologiczne, w tym diagnozę spektrum autyzmu z wykorzystaniem ADOS-2, prowadzimy w naszym Centrum Diagnostycznym w Konstancinie-Jeziornie.

→Diagnoza psychologiczna Konstancin-Jeziorna

 

→Diagnoza ADOS-2

Wszystkie diagnozy psychologiczne prowadzimy stacjonarnie.

Najważniejsze pytanie brzmi „czego DZIECKO potrzebuje?”

Jako psycholożka mogę powiedzieć, że dobre rozpoznanie trudności bardzo pomaga w planowaniu wsparcia. Jako psychoterapeutka wiem, jak ogromne znaczenie ma możliwość bezpiecznego rozmawiania o emocjach, relacjach i własnej tożsamości. A jako mama wiem również, jak bardzo rodzic może czasem potrzebować prostej odpowiedzi: „Co konkretnie mamy teraz zrobić?”

Nie ma jednej odpowiedzi właściwej dla wszystkich dzieci w spektrum. I być może właśnie to jest najważniejsza odpowiedź.

  • Nie musimy naprawiać wszystkiego naraz.
  • Nie musimy zapisywać dziecka na wszystkie możliwe zajęcia.
  • Nie musimy też każdego zachowania tłumaczyć autyzmem.

Najpierw warto spróbować naprawdę zobaczyć dziecko:

  • Co jest dla niego łatwe?
  • Co jest trudne?
  • Co je przeciąża?
  • Czego się boi?
  • Co daje mu poczucie bezpieczeństwa?
  • Jakich relacji potrzebuje?
  • Co chciałoby zmienić ono samo?

A potem dopiero dobierać pomoc.

Najczęstsze pytania rodziców dzieci w spektrum autyzmu

Czy każde dziecko w spektrum autyzmu potrzebuje terapii?

Nie. Sama diagnoza spektrum autyzmu nie oznacza automatycznie konieczności psychoterapii ani intensywnego programu terapeutycznego. Pomoc powinna być dobierana do konkretnych trudności i potrzeb dziecka. Jedno dziecko może potrzebować przede wszystkim wsparcia rodziców i odpowiednich warunków w szkole, inne pracy nad lękiem lub relacjami, a jeszcze inne psychoterapii. Najważniejsze jest nie to, jaką diagnozę ma dziecko, ale to, co utrudnia mu obecnie codzienne funkcjonowanie.

Czy TUS jest potrzebny każdemu dziecku w spektrum?

Nie. Trening Umiejętności Społecznych może być pomocny, ale nie jest uniwersalnym rozwiązaniem dla każdego dziecka w spektrum. Zanim zapiszemy dziecko na TUS, warto ustalić, z czego wynikają jego trudności społeczne. Problemem może być brak rozumienia sytuacji społecznych, ale także lęk, doświadczenie odrzucenia, przeciążenie sensoryczne albo po prostu mniejsza potrzeba kontaktów z innymi. Forma pomocy powinna odpowiadać przyczynie trudności.

Kiedy potrzebny jest psycholog, a kiedy psychoterapeuta?

Do psychologa warto zgłosić się wtedy, gdy chcemy zrozumieć trudności dziecka, skonsultować jego zachowanie, emocje, funkcjonowanie społeczne lub szkolne i ustalić dalszy sposób postępowania. Psychoterapia jest zwykle rozważana wtedy, gdy dziecko lub nastolatek doświadcza bardziej utrwalonych trudności emocjonalnych, takich jak lęk, obniżony nastrój, niska samoocena, samotność, kryzysy w relacjach czy inne problemy wymagające regularnej, dłuższej pracy. Pierwsza konsultacja pomaga ustalić, jaka forma wsparcia będzie odpowiednia.

Co zrobić, gdy dziecko w spektrum nie chce chodzić do szkoły?

Nie warto od razu zakładać, że dziecko jest leniwe, niezdyscyplinowane albo próbuje uniknąć obowiązków. Najpierw trzeba poszukać przyczyny. Powodem może być lęk, konflikt z rówieśnikami, przemoc, nadmierny hałas, przeciążenie wymaganiami, trudność z nieprzewidywalnymi sytuacjami, poczucie ciągłego niezrozumienia lub długotrwałe zmęczenie związane z funkcjonowaniem w grupie. Jeśli niechęć do szkoły utrzymuje się, nasila albo towarzyszą jej bóle brzucha, problemy ze snem, płacz, wybuchy czy wycofanie, warto skonsultować sytuację z psychologiem.

Dlaczego dziecko dobrze radzi sobie w szkole, a w domu wybucha?

Część dzieci w spektrum przez wiele godzin bardzo intensywnie kontroluje swoje zachowanie i próbuje dostosować się do wymagań otoczenia. W domu, gdzie czują się bezpieczniej, napięcie może w końcu znaleźć ujście. Wybuch po szkole nie musi więc oznaczać, że dziecko „specjalnie źle zachowuje się tylko przy rodzicach”. Może być sygnałem przeciążenia i wyczerpania. Warto wtedy przyjrzeć się nie tylko temu, jak zatrzymać wybuchy, ale również temu, co sprawia, że dziecko każdego dnia wraca ze szkoły tak bardzo przeciążone.

Czy trudności emocjonalne dziecka zawsze wynikają z autyzmu?

Nie. Dziecko w spektrum może jednocześnie doświadczać lęku, depresyjnego nastroju, ADHD, problemów z samooceną, odrzucenia przez rówieśników, przemocy, kryzysu rodzinnego czy innych trudności psychicznych. Dlatego nie warto tłumaczyć każdego problemu zdaniem: „ono tak ma, bo jest w spektrum”. Czasami potrzebna jest osobna diagnoza lub pomoc dotycząca współwystępujących trudności.

Jak rozmawiać z dzieckiem o diagnozie spektrum autyzmu?

Warto mówić o diagnozie w sposób dostosowany do wieku i możliwości rozumienia dziecka. Diagnoza nie powinna być przedstawiana jako informacja: „coś jest z tobą nie tak”. Może natomiast pomóc dziecku zrozumieć, dlaczego pewne sytuacje są dla niego łatwiejsze, a inne trudniejsze, dlaczego potrzebuje określonych warunków i dlaczego jego sposób odbierania świata może różnić się od sposobu innych osób. Dobrze prowadzona rozmowa o diagnozie może budować samoświadomość zamiast wstydu.

Co zrobić, gdy dziecko w spektrum nie ma kolegów?

Najpierw warto ustalić, czy brak relacji jest problemem także dla dziecka. Nie każde dziecko potrzebuje wielu znajomych. Dla jednego ważna będzie duża grupa, dla innego jedna bliska osoba, a jeszcze inne może potrzebować znacznie więcej samotności. Jeżeli jednak dziecko czuje się samotne, jest odrzucane albo chciałoby nawiązywać relacje, ale nie wie jak, można pracować nad rozumieniem sytuacji społecznych, komunikacją, stawianiem granic i rozpoznawaniem bezpiecznych relacji.

Czy rodzice też powinni korzystać z konsultacji psychologicznych?

Bardzo często tak. Wsparcie dziecka w spektrum nie ogranicza się do spotkań dziecka ze specjalistą. Rodzice codziennie podejmują dziesiątki decyzji: kiedy wymagać, kiedy odpuścić, jak reagować na silne emocje, jak przygotować dziecko do zmian, jak współpracować ze szkołą i jak wspierać jego samodzielność.Konsultacja rodzicielska może pomóc zrozumieć zachowanie dziecka i wypracować sposób postępowania dopasowany do potrzeb całej rodziny.

Od czego zacząć, jeśli nie wiemy, jakiej pomocy potrzebuje nasze dziecko?

Od konsultacji. Nie trzeba samodzielnie decydować, czy dziecku potrzebny jest psycholog, psychoterapia, TUS, dalsza diagnoza czy jeszcze inna forma wsparcia. Podczas pierwszej konsultacji można zebrać informacje o funkcjonowaniu dziecka, jego trudnościach i mocnych stronach, a następnie zaplanować dalsze kroki. W Centrum Zmian w przypadku dzieci i młodzieży zaczynamy pracę od konsultacji rodzicielskiej, na którą zapraszamy rodziców lub opiekunów bez dziecka.

Pomoc dla dzieci w spektrum autyzmu – Centrum Zmian

W Centrum Zmian wspieramy dzieci, młodzież i ich rodziny w naszych poradniach w:

Piasecznie →konsultacja rodzicielska

 

Konstancinie-Jeziornie →konsultacja rodzicielska

 

Nowej Woli →konsultacja rodzicielska

Pomagamy między innymi w trudnościach emocjonalnych, społecznych, szkolnych i rodzinnych. Prowadzimy konsultacje psychologiczne, konsultacje rodzicielskie, psychoterapię oraz – w Konstancinie-Jeziornie – diagnozę psychologiczną. Jeśli nie wiesz, od czego rozpocząć, zacznij od konsultacji rodzicielskiej. Podczas pierwszego spotkania specjalista pomoże przyjrzeć się sytuacji dziecka i ustalić, jaka forma pomocy może być najbardziej odpowiednia.

Centrum Zmian
Piaseczno • Konstancin-Jeziorna • Nowa Wola
tel. +48 574 663 302
www.centrum-zmian.pl

O autorce

→Dorota Górecka – psycholożka, psychoterapeutka i współwłaścicielka Centrum Zmian.

Pracuje z osobami dorosłymi, dziećmi, młodzieżą i rodzinami. W swojej pracy szczególną uwagę zwraca na rozumienie indywidualnego sposobu funkcjonowania człowieka, jego emocji, relacji i środowiska, w którym żyje. Prywatnie jest mamą dzieci w spektrum autyzmu, dlatego temat neuroróżnorodności zna zarówno z perspektywy psychologa i psychoterapeuty, jak i rodzica.